تجدیدنظر در رفتارشناسی پرنده دودو؛ آیا دودو پرنده ای باهوش و شب گرد بود؟ - مجله بوشهری ها

بازسازی های دیجیتالی تازه از جمجمه پرنده دودو نشان می دهد این جانور برخلاف تصور عمومی، موجودی چاق، کند و کودن نبوده بلکه پرنده ای فعال و به احتمال زیاد شب گرد بوده است. دانشمندان موزه تاریخ طبیعی دانمارک (Natural History Museum Denmark) با تصویربرداری سه بعدی از فضای داخلی جمجمه و قالب گیری مغز دودو دریافتند که بخش پردازش بویایی در مغز این پرنده بسیار بزرگتر از حد انتظار بوده و در مقابل، بخش بینایی کوچک تر شده است. این ساختار عصبی دقیقاً شباهت زیادی به پرندگان شب پرواز و فعال در تاریکی مانند کیوی دارد و فرضیه حیات شبانه آن را تقویت می نماید.

شناخت ما از پرنده دودو که در سال 1662 به دست انسان منقرض شد، همیشه تحت تأثیر نقاشی های زرد و تخیلات قرون هجدهم و نوزدهم میلادی مسیر خطا را پیموده است. تصویر واقعی دودو نشان می دهد که این موجود از اجدادی شبیه به کبوترسانان (Columbidae) تکامل یافته و اندامی نسبتاً کشیده، لاغر و قامت کاملاً ایستاده داشته. پژوهش های آناتومیک مدرن آشکار نموده که وزن این جانور در طول سال متغیر بوده و در فصل های خشک و سرد برای جفت گیری چربی ذخیره می نموده و سپس در فصل های گرم دوباره لاغر و چابک می شده است.

ساختار مغزی دودو نه تنها نسبت به سایر کبوترسانان ضعیف تر نبوده، بلکه حجم کلی آن کاملاً متناسب با مقدار بدنش رشد نموده بود. آزمایش های مقایسه ای میان مغز دودو و پرنده سولیتر که آن هم در جزیره ای نزدیک منقرض شد، اثبات می نماید که دودو هوشی کاملاً طبیعی و متناسب با محیط زیست بدون شکارچی خود داشته است. رفتارهای اهلی و ترسنداشتن از انسان به علت نبود خطرات طبیعی در جزیره موریتیوس (Mauritius) اتفاق افتاده بود و ربطی به کم هوشی این جانور شگفت انگیز نداشت.

ساختار عصبی شگفت انگیز و کشف زیست شبانه

تحلیل های پیشرفته سه بعدی نشان می دهد بخش برجسته بویایی در اسکن مغزی پرنده دودو امکان جستجوی غذا در تاریکی مطلق جنگل های استوایی را فراهم می نموده است. پرنده دودو با اتکا به حس بویایی قوی خود می توانسته میوه های افتاده روی زمین یا بی مهرگان مغذی را در لابلای برگ ها پیدا کند، بی آنکه نیازی به بینایی قوی داشته باشد. این سبک زندگی شبانه باعث می شد دودو از رقابت مستقیم غذایی با خزندگان غول پیکر جزیره نظیر لاک پشت های بومی در طول روز به دور بماند و اکوسیستم اختصاصی خود را سازماندهی کند.

بازسازی رنگ پرهای این موجود نیز رویکرد تازهی به همراه داشته است. برخلاف مجسمه های موزه ای که از پرهای سفید و خاکستری قو استفاده می کردند، تحلیل های ژنتیکی و تاریخی تازه نشان می دهد پوشش پرهای دودو قهوه ای رنگ و کاملاً سازگار با پنهان کاری در شب بوده است. این پرنده منقرض شده یکی از معدود نمونه های تکامل معکوس کبوترها به سمت حیات زمینی محسوب می گردد. تکامل شناختی و بویایی دودو دقیقاً متناسب با بقا در تاریکی شکل گرفته بود.

اشتباهات تاریخی و افسانه سازی های نادرست درباره دودو

چرا ناگهان تصویر منفی و غلط از دودو در ادبیات علمی ثبت شد؟ ملاحان اروپایی در قرن هفدهم به علت عدم آشنایی با رفتار پرندگان جزیره ای که شکارچی نداشتند، رفتار رام و بدون ترس این جانور را به کودنی تعبیر کردند. پرنده دودو هیچ تجربه زیستی از حیوانات مهاجم یا انسان نداشت، بنابراین به راحتی به کشتی رانان نزدیک می شد. این سادگی طبیعتاً به سودجویی انسان ها و ورود جانوران مهاجم مانند موش ها و خوک ها انجامید که تخم های یگانه این پرندگان را روی زمین می خوردند و نسل آن ها را نابود ساختند.

بازتاب این تحریف در فرهنگ عامه و داستان هایی مثل آلیس در سرزمین عجایب اثر لوئیس کارول، دودو را به نماد بلاهت تبدیل کرد. در واقعیت علمی، حجم نسبی مغز این جانور هیچ تفاوتی با کبوترهای امروزی نداشت. کبوترها توانایی های شناختی بسیار بالایی در جهت یابی و یادگیری دارند، بنابراین نسبت دادن حماقت به دودو یک برچسب ناروا برای توجیه نابودی نابخردانه یک گونه ارزشمند زیستی بوده است.

چهره واقعی دودو در آینه علوم مدرن

آنالیز های تازه پالئونتولوژی با ترکیب تکنولوژی سی تی اسکن و جانورشناسی تطبیقی، پرده از اسرار تاریک زیست شناسی دودو برداشته است. دانشمندان متوجه شده اند تنها دو جمجمه کاملاً سالم از این جانور در دنیا به جای مانده که دانایی ما از آن دوران را شکل می دهد. احیای تصویر علمی پرنده دودو نشان می دهد که ناتوانی در پرواز به معنی بی دفاع بودن نیست، بلکه نشانه انطباق کامل با یک زیست گاه امن و غنی در طول هزاران سال تکامل ایزوله بوده است.

پژوهش های محققان دانشگاه لث بریج (University of Lethbridge) نشان می دهد که دودو موجودی کاملاً اجتماعی بوده و در گروه های کوچک خانوادگی زندگی می نموده است. فهم درست از رفتارهای واقعی این جانور منقرض شده، مسئولیت اخلاقی بشر را در قبال بحران کنونی انقراض گونه ها پررنگ تر می سازد و ثابت می نماید قربانیان تاراج انسانی، هرگز موجوداتی بی ارزش یا ضعیف نبوده اند.

منبع: Zoological Journal of the Linnean Society